Gewijzigde toegangscriteria programma vrijwillige terugkeer

Via het programma voor vrijwillige terugkeer biedt Fedasil ondersteuning bij de terugkeer naar het land van herkomst of een derde land waar je toegelaten bent om te verblijven. De doelgroep van dat programma bestaat uit personen zonder wettig verblijf, uitgeprocedeerden of personen die wensen af te zien van een lopende verblijfsaanvraag bijvoorbeeld een verzoek om internationale bescherming (VIB).

Het programma vrijwillige terugkeer steunt deels op Europees budget van het Fonds voor Asiel, Migratie en Integratie (AMIF). Volgens de Europese wetgeving en de bepalingen van bevoegde instanties wordt een terugkeer pas als officieel erkend wanneer die voorafgegaan is door een terugkeerbesluit. Personen die terugkeren zonder dat er een formeel terugkeerbesluit is genomen, worden niet opgenomen in de Belgische en Europese statistieken. Ook voor de Europese financiering speelt dit een rol. Om die reden ontwikkelden Fedasil en DVZ een procedure om aan kandidaat-terugkeerders in dergelijke gevallen een bevel om het grondgebied te verlaten (BGV) te betekenen.

Heb je nog een lopende verblijfsaanvraag en wens je vrijwillig terug te keren naar je land, dan kon je vroeger tot op de dag van effectief vertrek terugkomen op het genomen vertrekbesluit. Pas na effectief vertrek bezorgde Fedasil een ondertekende afstandsverklaring voor de lopende verblijfsaanvraag aan de DVZ. Hiermee liep je verblijfsaanvraag gewoon verder indien je alsnog besloot niet terug te willen keren. 

Met de gecommuniceerde wijziging voegt Fedasil onder impuls van de Europese Commissie nu de voorwaarde toe een bevel om het grondgebied te verlaten (BGV) te hebben. Concreet betekent dit dat:

1. Je verzoek om internationale bescherming eerst stopgezet moet zijn via de ondertekende afstandsverklaring. Hiermee kan het CGVS je verzoek ook formeel beëindigen. Je krijgt vervolgens een uitnodiging om een BGV op te halen in één van de vijf regionale ICAM-loketten van DVZ in Luik, Gent, Charleroi, Brussel en Antwerpen of in één van de 5 OTP-centra van Fedasil.
2. Clandestiene migranten moeten zich eerst laten registreren (identiteit en biometrische gegevens). Ook zij krijgen hierna een BGV. 

Enkel indien de persoon behoort tot één van volgende categorieën, is een BGV niet nodig in het h:

• VIB met een schorsend beroep bij RVV
• Terugkeer naar Afghanistan, Libië en Oekraïne via eigen beheer van Fedasil
• NBMV
• Slachtoffer van mensenhandel
• Personen met zware medische problematiek
• Personen met psychiatrische problemen

In een informatiedocument  van Fedasil voor terugkeerbegeleiders in de opvangcentra licht men deze wijziging aan het programma vrijwillige terugkeer toe voor bewoners met een lopend VIB. Alhoewel het document allen een hulpmiddel is voor de begeleiders bij hun gesprekken met bewoners, rijzen enkele vragen: 

1. Controle over wel of niet BGV krijgen, blijft bij de bewoner

   Heb je een lopend VIB en wil je toch vrijwillig terugkeren naar je land, dan moet je om te kunnen vertrekken eerst afstand doen van je VIB om vervolgens op afspraak een BGV op te halen. Fedasil schrijft hierover dat het BGV niet geldig is, zolang je het niet gaat ophalen. Hiermee creëert Fedasil de indruk dat er géén opvolging zal komen door DVZ na het verzenden van de afstandsverklaring van het VIB.

   DVZ bevestigt echter dat van zodra je schriftelijke afstandsverklaring VIB in hun bezit is, hij je vanaf dan in onwettig verblijf beschouwt. Het BGV niet ophalen, verandert de situatie niet. In dat geval zal je gewoon het BGV ontvangen via aangetekende brief naar de laatst gekozen woonplaats uit het dossier. Deze betekening is rechtsgeldig. Als er geen adres is, wordt het BGV betekend aan het adres van het CGVS.

2. Afzien van vrijwillig vertrek: je gegevens blijven bewaard in database van DVZ

Terugkomen op de aanvraag ondersteunde vrijwillige terugkeer kan ook nu nog altijd tot op de dag van gepland vertrek. Neem je de beslissing niet te vertrekken nadat je de afstandsverklaring ondertekende en het BGV ontving, dan geldt het volgende.  

• Je recht op opvang vervalt met de afstandsverklaring. Een verlenging van het recht op opvang is enkel voorzien voor wie aantoonbaar meewerkt aan zijn vrijwillige terugkeer.
• Sinds 20 juli 2024 geldt er een meer uitgebreide medewerkingsplicht voor personen die een BGV ontvangen. Deze medewerkingsplicht niet nakomen, kan gesanctioneerd worden met preventieve en minder dwingende maatregelen voor vasthouding opgelegd door DVZ.
• Overweeg je alsnog een volgend VIB in te dienen, dan geldt er een voorafgaand ontvankelijkheidsonderzoek, en heeft dit bovendien gevolgen voor het recht op materiële opvang.

Fedasil bevestigde dat een BGV een voorwaarde is om een vlucht te kunnen boeken, maar dat het ook de laatste administratieve stap voor vertrek is. Als een persoon meer tijd nodig heeft om een beslissing te nemen, belet dit niet de voorbereidende begeleiding. Een persoon kan een aanvraag indienen en een volledige begeleiding krijgen, inclusief ook reïntegratiegesprekken, vooraleer afstand te doen van procedure. 

Hetzelfde geldt voor personen zonder wettig verblijf: mensen krijgen alle informatie en beslissen, door een toestemmingsformulier te ondertekenen, zelf wanneer ze het BGV willen aanvragen. De uitvoerbaarheid van vertrek wordt voorafgaand geanalyseerd via gesprekken en uitwisselingen tussen de terugkeerpartners (terugkeerconsulent, sociale dienst, vluchtplanners, reïntegratiepartners in land van herkomst), vooraleer de aanvraag van een BGV opgestart wordt.