Opvangrichtlijn nog niet volledig omgezet in België: welke implicaties?

Wat de materiële opvang betreft: 

• Er wordt geëxpliciteerd dat de materiële opvangvoorzieningen en de gezondheidszorg een levensstandaard moeten bieden die de rechten van verzoekers uit het Handvest eerbiedigt.
• Als er onvoldoende opvangplaatsen zijn door een onevenredig groot aantal op te vangen personen of als gevolg van een door de mens veroorzaakte ramp of een natuurramp, kan een lidstaat uitzonderlijk de opvang in andere opvangplaatsen voorzien dan diegene waarin de richtlijn voorziet. Dit moet gemotiveerd worden en kan enkel voor een zo kort mogelijke redelijke termijn. Hiermee wordt impliciet bevestigd dat een opvangcrisis geen grond is om geen opvang te geven. Zie ook Wettelijk kader en rechtspraak over gebrek aan opvang van asielzoekers met oneigenlijke code no show. 
• Bovendien stelt elke lidstaat een noodplan op. Daarin staan maatregelen om passende opvang te voorzien wanneer de lidstaat met een onevenredig aantal verzoekers wordt geconfronteerd of wanneer de huisvestingscapaciteit uitgeput of niet beschikbaar is door een menselijke ramp of een natuurramp. 
• De lidstaten voorzien de nodige middelen, met inbegrip van het nodige personeel en de nodige vertalers en tolken, voor de uitvoering van de richtlijn, rekening houdend met seizoensgebonden schommelingen van het aantal verzoekers.
• Het blijft mogelijk om de kosten voor materiële opvang of gezondheidszorg terug te vorderen van een verzoeker die over voldoende middelen beschikt. De richtlijn voegt nu toe dat lidstaten bij het vragen van deze bijdrage of terugbetaling het evenredigheidsbeginsel moeten respecteren en rekening moeten houden met de individuele omstandigheden van de verzoeker en de noodzaak om zijn waardigheid en persoonlijke integriteit te eerbiedigen. Zie in dit kader ook onze nieuwsberichten: Arbrb Brussel: beperking materiële hulp wegens niet voldane bijdrageplicht vernietigd wegens stereotiepe motivering en Arbrb Brussel: Fedasil moet opvang blijven voorzien voor asielzoekers in manifeste nood ondanks niet voldane bijdrageplicht. 
• Er is recht op materiële opvang vanaf het doen van het verzoek, en niet pas vanaf het indienen. In België staat dit al zo in de Opvangwet. 
• De beoordeling van de bijzondere opvangbehoeften gebeurt zo snel mogelijk en wordt binnen de 30 dagen na het doen van het verzoek afgerond.

Wat andere rechten betreft: 

• De gronden waarop je als verzoeker een reisdocument kan krijgen als je aanwezigheid in een andere staat is vereist, worden uitgebreid: naast ernstige humanitaire redenen komen nu ook andere dwingende redenen in aanmerking.
• Verzoekers krijgen uiterlijk 6 maanden na de registratie van het verzoek toegang tot de arbeidsmarkt. In de vorige Opvangrichtlijn was dit 9 maanden na indiening. In België zal de impact van deze versoepeling mogelijk beperkt zijn aangezien de meeste verzoekers 4 maanden na de indiening al toegang tot de arbeidsmarkt krijgen. Een belangrijke nieuwe uitzondering daarop is echter dat verzoekers in de versnelde procedure geen toegang tot de arbeidsmarkt krijgen. Deze uitzondering zal pas toegepast kunnen worden na omzetting in de Belgische wetgeving, aangezien niet tijdig omgezette bepalingen niet tegen een particulier kunnen ingeroepen worden.
• Verzoekers krijgen toegang tot taalcursussen, inburgeringscursussen of beroepsopleidingscursussen die de lidstaten passend achten om verzoekers beter in staat te stellen zelfstandig te handelen, met de bevoegde autoriteiten te communiceren of werk te vinden, ongeacht of zij toegang hebben tot de arbeidsmarkt. Lidstaten kunnen vragen dat verzoekers die over voldoende middelen beschikken de kosten van deze cursussen dekken of eraan bijdragen. We vermelden hierna de huidige situatie in België: 
  • Volgens de huidige Belgische Opvangwet (die de nieuwe Opvangrichtlijn nog niet heeft omgezet) moeten de opvangstructuren 'cursussen en opleidingen' voorstellen (er is nu niet bepaald dewelke) die zelf of door derden georganiseerd worden.
  • Wat betreft taalcursussen en andere opleidingen (bv beroepsopleidingen) van het volwassenenonderwijs in Vlaanderen, voldoen asielzoekers met een attest van immatriculatie, of met een attest van de opvangstructuur en een bijlage 25 of 26, nu aan de toelatingsvoorwaarde van 'wettig verblijf' voor het volwassenenonderwijs in Vlaanderen. Met een attest van de opvangstructuur zijn NT2-cursussen en bepaalde andere opleidingen nu gratis of aan verminderd tarief. 
  • Wat betreft inburgeringscursussen, sluit de Vlaamse regelgeving sinds 1-3-2022 asielzoekers in Vlaanderen en Brussel uit van het recht op een inburgeringstraject (erkende vluchtelingen en subsidiair beschermden zijn ertoe verplicht). In Wallonië en Franstalig Brussel worden asielzoekers nu niet uitgesloten van het parcours d'intégration maar hebben ze er geen 'recht' op (erkende vluchtelingen en subsidiair beschermden zijn ertoe verplicht). Daarnaast ontwikkelde Fedasil zelf de afgelopen jaren via het project BEinformed info en tools voor pre-integratie, die nu kan aangeboden worden aan asielzoekers in opvangstructuren (maar dat gebeurt nu niet in alle opvangstructuren).